The ArcticMainpage
Skoða stærra kort
PDF-version
PDF-útgáfa
af þessari grein
HeimskautasvŠ­in eru vistkerfi
eftir Bill Heal  
KAFLAR:
Næsti kafliNæsti kafli
Vistkerfi norðursins og breytingar á umhverfi
Heimskautasvæðin ERU vistkerfi
  Ef litið er til jarðar utan úr geimnum, gegnum sólvinda sem sólgosin þeyta út á 200 km hraða á mínútu, gegnum helkalt heiðhvolfið, -200 gráður á Celsíus, sem rúið hefur verið vernd ósonlagsins, gegnum mörk efra og neðra hjúps andrúmsloftsins í 3 km hæð, gefur að líta norðurheimskautið hjúpað vetrarmyrkri í böndum 39 milljón ferkílómetra hafíshellu sem kennd er við norðurpólinn. Íshellan teygist til suðurs í átt að þremur leiðum út úr Íshafinu - þröngu sundi inn í Norður Atlantshafið vestan Grænlands; gegnum 500 kílómetra breitt hafsvæði milli Grænlands og Svalbarða; og gegnum 70 kílómetra breitt Beringsundið milli Chukotka og Alaska inn í Beringshaf, en þaðan er leiðin greið til Kyrrahafs. Margir jöklar þekja einnig landssvæðin umhverfis Íshafið. Langstærstur er hinn víðáttumikli Grænlandsjökull, sem þekur 1,7 milljón ferkílómetra og er allt að 3200 metrar á þykkt. Rúmmál þessa mikla jökulmassa er hvorki meira né minna en 2.8 milljónir rúmkílómetra. Ístungur teygja sig niður fjallshlíðar í Noregi, Úralfjöllum, Kolyma, Alaska, Yukon og á Baffin eyju, þó nokkuð suður af heimskautsbaug.
View Larger Image

Þykk snjóalög hylja landið næst hafinu, en mun snjóléttara er inn til landsins. Þar eru víðáttumiklar eyðimerkur og hrjóstur heimskautsins þar sem sauðnaut og hreindýr þrjóskast við að krafsa gegnum hjarnið sér til fæðu. Þar flakka úlfar og refir í leit að æti og ísbirnurnar liggja í dvala og fæða húna í snjóbyrgjum sínum. Undir frosnum jarðveginum leynast þykkir klakadrönglar í sífreranum sem aldrei lætur bilbug á sér finna næst heimskautinu, en rofnar árstíðabundið er sunnar dregur. Ísinn sem hylur djúp stöðuvötn, fljót og höf þekur vatn sem er yfir frostmarki, þótt í andrúmsloftinu sé frostið 50 stig á Celsíus eða jafnvel enn harðara.
View Larger Image



Með nýrri árstíð rís sólin yfir sjóndeildarhringinn og varpar bjarma sínum á heimskautasvæðin, hitar loftið og bræðir hafísinn sem sífellt þynnist og hverfur að lokum. Á landi bráðnar ís og snjór, árnar flæða yfir bakka sína og leysingavatnið lækkar bæði seltu og hitastig sjávarins næst ströndinni. Kaldur, seltuminni sjór streymir í hringrás um Íshafið og ryður sér leið undir hlýrri sjó á yfirborðinu gegnum þröng sundin er liggja að Atlantshafi og Kyrrahafi. Hvalir og selir leggja leið sína í norðurátt, færandi hvítabjörnum björg í bú. Á landi verma sólargeislarnir gróðurþekjuna og berangurinn og loftið hlýnar smám saman. Litríkur gróður sprettur upp, nánast "á einni nóttu" - sumpart reyndar vegna þess að ekki er um neina nótt að ræða. Hreindýr á faraldsfæti, gæsir, endur og vaðfuglar snúa til baka til að gæða sér á nýgræðingnum og skordýramergðinni. Lax syndir upp árnar og birnir fá fylli sína. En undir yfirborðinu er jarðvegurinn lengur að hlýna. Efsta lagið bráðnar og verður "virkt" morandi í örverum og skordýralirfum og lífræn efni taka að rotna ofan á sífreranum.
View Larger Image

Svona er vistkerfi heimskautsins. Frerasvæðið. Það er tiltölulega sjálfbært (Miðjarðarhaf norðursins) lofthjúpur, land, ferskvatn og sjór; allt er þetta í nánu sambandi, bæði með lóðréttum og láréttum tengslum. Það er hringrás innan svæðisins frá landi til vatns, svo til sjávar og aftur til baka. Það er hringrás íss og sjávar, efnabreytinga, dýra og jurta að ógleymdum mannverum innan Íshafsins og umhverfis það. Ef hróflað er við einum þætti kerfisins, munu áhrifin segja til sín innan annarra þátta. Ef loftslag breytist - eins og ávallt hefur gerst - og fer hlýnandi,mun meira leysingavatn streyma inn í Íshafið. Hrynji loðnustofninn í hafinu munu áhrifin koma fram á landi, gegnum fæðukeðjuna. Ef spilliefnum er sleppt út í andrúmsloftið eða hafið á einum stað, má búast við að þau berist vítt og breitt um svæðið.
  Hér er um að ræða eitt gríðarstórt, samhæft, sívirkt vistkerfi sem knúið er af orku sólarinnar.
View Larger Image

En það er ekki aðskilið og einangrað frá öðrum svæðum jarðar - ekkert vistkerfi starfar algerlega út af fyrir sig. Vistkerfi heimskautsins teygir sig þrep fyrir þrep yfir til suðlægari breiddargráða og hefur áhrif á það sem þar gerist. Loftmassi heimskautsins beinir köldu lofti til suðurs á vetrum, og suðrænir vindar flytja hlýtt loft, sem ber í sér mengun, í norðurátt. Spendýr, fuglar og fiskar stefna norður í hópum til að finna sér fæðu og koma upp afkvæmum við ísröndina og strendurnar, í óshólmum og mýrlendi, en öll eiga þessi svæði það sameiginlegt að þar er nóg um lífsbjörgina. Síðan er haldið aftur suður til vetrardvalar. Sjórinn kólnar er hann streymir í norður og kalt ferskvatnið, sem verður til er ís og snjór bráðnar, viðheldur hinu mikla "færibandi" hafsins - hitahringrás sjávar - sem hefur veruleg áhrif á loftslag inn til landsins, engu síður en á hafsvæðin.
Næsti kafliNæsti kafli
The Arctic is an Ecosystem, by Bill Heal. http://www.thearctic.is
Copyright Stefansson Arctic Institute and individual authors ©2000
Developed in partnership with the EU Raphael Programme